تاریخچه مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات در یک نگاه

نوزدهم تیرماه 1403 روزنامه اطلاعات با عنوان «قدیمی ترین روزنامهِ در حال انتشار ایران» وارد نود و هشتمین سال انتشار خود شده است.
نخستين شماره روزنامه اطلاعات 19 تيرماه 1305 انتشار يافت. از سي و يکم خرداد 1305 در محافل وقت تهران صحبت از اين بود كه عباس مسعودي مدير مركز اطلاعات (نخستين خبرگزاري ایران ـ غير دولتي که در سال 1302 آغاز بکار کرده بود) سرگرم استقراض است تا هرچه زودتر روزنامه اي به همين نام (اطلاعات) را منتشر كند که مجوّز انتشار آن را از شورای عالی معارف بدست آورده است.
عباس مسعودی از نوجوانی وارد کار چاپ و سپس خبرگیری و خبرنویسی شده بود و پس از کسب مهارت در این پیشه، با اجراه کردن اطاقی در یک ساختمان در خیابان علاءالدوله (خیابان فردوسی تهران) خبرگزاری یک نفره خود؛ «اطلاعات» را دایر کرد که از تیرماه 1305 روزنامه شد ـ روزنامه ای که عصرها منتشر می شد. چند شماره اول این روزنامه ـ هر شماره در 500 نسخه منتشر می شد. مسعودی پیش از تأسیس دفتر اطلاعات (خبرگزاری اش)، اخبار تهیه شده خود را شخصا به نشریات وقت می رساند. به عبارت دیگر؛ پس از کسب اخبار از سازمانهای دولتی و غیردولتی و وضعیت شهر (اخبار شهری) و تنظیم آنها به صورت خبر، از این نشریه به آن نشریه می رفت و اخبار تهیه و تنظیم شده را به آنها می رساند. مسعودی پس از انتشار روزنامه اطلاعات، در پاسخ به پرسش ها درباره لگو روزنامه اش گفته بود که لگو روزنامه اش را (که در آغاز انتشار، روزنامه ای یک ورقی ـ دو صفحه ای ـ بود) در خواب دیده بود که فردی شیپورزنان خبر رسانی می کرد.
دفتر روزنامه اطلاعات که در آغاز کار فقط 3 نفر در آن کار می کردند و بهای هر نسخه روزنامه 4 شاهی (یک پنجم یک ریال) تعیین شده بود بعدا از محل دومش در كوچه وثوقِ خيابان لاله زار به ساختمانی در ابتدای خیابان خیام منتقل و موسسه مطبوعاتی اطلاعات شد و به تدریج با نشریات متعدد ازجمله سه روزنامه به سه زبان انگلیسی، فرانسه و عربی و پنج نوع مجله. مسعودی بعدا کوشید سازمان شهرستانهای روزنامه اش را (طبق طرحِ تاریخدان بنام؛ دکتر باستانی پاریزی) عملا به صورت یک خبرگزاری داخلی درآورد که تا یک دهه چنین بود.
در دهه های 1340 و 1350 مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات که دو سه دهه پس از مصاده شدن به ساختمانی چندین طبقه در خیابان مصدق (منشعب از بولوار میرداماد) منتقل شده است بزرگترین مؤسسه مطبوعاتی خاورمیانه اعلام شده بود که احتمالا هنوز هم در این مقام باشد، زیرا که در سه دهه گذشته گزارشی درباره تغییر این مقام مشاهده نشده است.
عباس مسعودی بود که در سال 1335 نخستین دوره آموزشِ آکادمیک روزنامه نگاری در ایران را با استادان داخلی و خارجی ایجاد کرد. وی انتخاب دانشجو برای این دوره از طریق امتحان کتبی و مصاحبه را برعهده دانشگاه تهران قرارداده بود که از میان صدها داوطلب تنها 13 نفر که در امتحان مربوط (اصطلاحا؛ کُنکور)، بیش از دیگران استعداد و علاقه به حرفه روزنامه نگاری و وسعت معلومات عمومی از خود نشان داده بودند پذیرفته شدند که بعدا ژورنالیست های بنام ایران شدند. ناشر مجله روزنامک و مؤلف روزشمار ژورنالیستی تاریخ برای ایرانیان ـ
www.iranianshistoryonthisday.com
یکی از آن 13 تَن بود.
بيست و هفتم خرداد 1353 (17ژوئن 1974) سناتور عباس مسعودي موسس روزنامه اطلاعات در 73 سالگي در دفتر كار خود در ساختمان مؤسسه اطلاعات (خيابان خيّام) براثر سكته درگذشت.
گفته شده است؛ مسعودي كه هر روز در ساعت معيّن گزارش آمار فروش روزنامه در روز پيش از آن را مرور مي كرد، بيست و هفتم خرداد 1353 (17ژوئن 1974) با مشاهده رقم كاهش فروش اطلاعات پس از دو برابر شدن بهاي تكفروشي آن (که به اصرار دکتر مصباح زاده ناشر کیهان و رقیب اطلاعات صورت گرفته بود که می خواست درآمد کیهان از تکفروشی افزایش یابد) از فرط اندوه سكته كرده بود. مسعودی روزنامه را یک وسیله آموزش عمومی، و خبر ـ نظر رسانی را یک کار فرهنگی می دانست تا سیاسی.
سناتور مسعودي چندی پيش از وفات، خود را بازنشسته کرده بود و مديريت روزنامه را به پسر بزرگش ـ فرهاد سپرده بود و پسر دومش بهرام (متولد 1330) را به معاونت او برگماشته بود. با وجود اين، هر روز ـ پيش از و يا پس از شرکت در جلسه سنا به موسسه اطلاعات مي رفت و در جريان وضعيت موسسه قرار مي گرفت. وي علاقه اي ويژه به روزنامه نگاري و روزنامه اطلاعات داشت كه از هيچ آن را به وجود آورده بود و تا آخرين روز عُمر از نوشتن خبر و مقاله (به رغم واگذاری مدیریت روزنامه به پسرش) دست برنداشته بود. او عاشق تهيه و نوشتن خبر بود و گزارش و شرح مشاهدات را روانتر و روشنتر از بسیاری از ژورنالیست های ديگر مي نوشت. روش سفرنامه نویسی او وارد تاریخ جهانی مطبوعات و کتاب های درسیِ طرز تهیه و نگارش «سفرنامه نویسی» شده است.
از خصوصيات عباس مسعودي كه شش دوره نماينده مجلس و شش دوره هم سناتور و بيش از ده سال نايب سناي ايران بود «لبخند هميشگي» او در برخورد با ديگران بود و ديده نشده بود كه در حالت خشم تصميم بگيرد. دکتر حسن صدرحاج سیدجوادی در تألیف خود زیر عنوان «پیروزی لبخند» به این موضوع اشاره کرده که یک مورد (یک مثال) از اثبات پیروزی لبخند بدست داده شده است.
سناتور مسعودی به خاطر روزنامه اش از هر چيز حاضر بود بگذرد.
سكته كردن مسعودي پس از مشاهده گزارش کاهش تیراژ (تکفروشی) روزنامه اطلاعات، بارديگر درستي اين فرضيه را اثبات كرده است كه «روزنامه نگاري» نه تنها يك پيشه، بلكه يك عشق است. از يك استاد آمريكايي نقل مي كنند كه گفته است: «روزنامه نگاري» ويروسي را وارد بدن مي كند كه برخلاف ساير ويروس ها، اگر آن را دفع كنند (خنثي سازند) فردِ آلوده به آن (روزنامه نگار واقعي) خواهد مُرد. محمد عطریانفر نیز همین عقیده را داشت و بارها آن را بیان کرده بود.
عباس مسعودی دو پسر و 3 دختر داشت. فرهاد که سال انقلاب، ایران را تَرک کرده بود در ژانویه 2016 و در خودتبعیدی در فرانسه درگذشت.
پس از خارج شدن فرهاد از وطن، برادرش بهرام که هچنان در ایران زندگی می کند مدیریت مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات را به دست گرفت.
پس از انقلاب، با تلاش بهرام و کمک مالیِ شخصیِ او بود که مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات موفق شد بکار ادامه دهد. تا زمان مصادره، بهرام مدير انتخابي کارکنان مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات بود. در زمان مدیریت بهرام بر مؤسسه، تيراژ روزنامه اطلاعات از مرز 850 هزار نسخه در روز گذشت و به رقم یک میلیون نسخه نزدیک شد.
روزنامه اطلاعات و مؤسسات ضميمه اش در 18 شهریور 1358 به حُکم قاضی دادگاه انقلاب مصادره شدند، نخست به بنیاد مستضعفان واگذار شدند و از بهار 1359 ضمیمه دفتر رهبری جمهوری اسلامی.
هشت ماه پس از مصادره مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات و قرارگرفتن آن در دست بنیاد مستضعفان، ژورنالیست های قديمي آن برکنار شدند. اين برکناري چند هفته پيش از سردبيرشدن شمس آل احمد و سپس وابسته شدن مؤسسه به دفتری رهبری صورت گرفته بود و براي لغو احکام اخراج، از دست او (شمس آل احمد) هم کاري برنيامد. هنوز حجت الاسلام محمود دعايي مدير مؤسسه اطلاعات نشده بود که اخراج ژورنالیست ها صورت گرفته بود. به بسياري از اخراج شدگان ازجمله ناشر این مجله، غرامت اخراج هم داده نشده است. تَني چند از همين اخراجي ها بعدا به دعوت مهندس محمد عطريانفر و دکتر فريدون وردي نژاد در به راه اندازی و تداوم انتشار روزنامه هاي همشهري و ايران کمک کردند و برخی از آنان تا سردبیری اجرایی این دو روزنامه پیش رفتند. ناشر مجله روزنامک (نوشیروان کیهانی زاده)، 24 سال در روزنامه اطلاعات قلم زده بود ـ از خبرنگاری تا دبیری میز و معاونت سردبیر که بدون دليل منطقي و قانوني، منتظر خدمت شد (عملا اخراج). بهانه منتظر خدمت کردن ژورنالیست ها، ضعف مالی مؤسسه در آن زمان [نبود آگهی تجاری و کاهش صفحات روزنامه به 8 صفحه] اعلام شده بود.
برخی از سردبیران روزنامه اطلاعات در این پیشه (ژورنالیسم) شهرت جهانی داشته اند، ازجمله غلامحسین صالحیار، دکتر حسن حاج سیدجوادی، دکتر علی اصغر حاج سیدجوادی، مجید دوامی، احمد شهیدی، دکتر مهدی بهره مند، تورج فرازمند، کُردبچه، منصور تاراجی، حسین بنی احمد و .... سردبیر کنونی روزنامه اطلاعات ـ علیرضا خانی یک روزنامه نگار حرفه ایِ بنام است که نزدیک به دو دهه است که در سمت سردبیری روزنامه اطلاعات است. روزنامه نگار حرفه ای در تعریف، فردی را گویند که ژورنالیسم را پیشه مادام العمر خود انتخاب و آن را از خبرنگاری (نَه نظر نویسی ـ مقاله و نشستن پشت میز] آغاز کرده باشد.
حجت الاسلام محمود دعایی از بهار سال 1359 تا زمان وفات در نیمه خرداد 1401 مدیر مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات و نماینده ولی فقیه در این موسسه بود و پس از وفات او، عباس صالحی به آن سمت منصوب شده است. صالحی متولد 1342 که در دولت دوازدهم 4 سال وزیر فرهنگ و ارشاد بود قبلا معاونت امور فرهنگی این وزارت را برعهده داشت. وی که دارای تألیفات متعدد است در کارنامه او مدیریت نشریات و ریاست دانشگاه مشاهده می شود و یک فرهنگیِ بنام و مسلط بر حرفه ژورنالیسم بشمار آمده است.